GROOTOPA tells his stories – MILK

GROOTOPA tells his stories – MILK

(originally written by Peter Bosch for DE REGENBOOG Magazine – September 2016)

Translated from Dutch to English by Vita Vermeulen.


Foreword by Vita Vermeulen


Grootopa (Great Grandfather) is imaginary or real. These series of stories are excellent, written by Peter Bosch and enjoyed by us all. In Dutch of course. Peter has the gift of being able to capture the atmosphere of those long gone and also more recent times.

Translation is not so easy as the Dutch language has a special charm, belonging and known only to them. Pity this language will die out in the colonies, with the passing generations. The Dutch like to move around, they are living and buried all over the world. The Dutch adapt very easily to immigration. Once arrived in their new home they will hang up lace curtains, pictures, Delft Blue and many other Dutch “this and that” … set coffee with a piece of pie and they are feeling home, and work hard to build up in their new country.



Grootopa in his raincoat and hat was sheltering under the small roof of the bus stop, from the soft rain which had caught him unawares, while on his morning stroll.

He was feeling a little lost and lonely. The world seems so small now.  Due to the misty rain he cannot see the horizon. The pasture looks very swampy and wet. A couple of cows stand quietly with their heads lowered.

A big milk tank truck drives past with VIA LACTEA (Milky Way) printed on its side. Several days ago he met such a milk tanker with DE BOER (The Farmer) printed on it. Nice names. The best milk from Brazil, suggests Grootopa. But is this milk from our farmers or does it come from Santa Catarina State or some other place? This is possible as most of the milk from the colony is delivered to the dairy factory of Castrolanda or Frisia, to be concentrated and then sold to Nestle for instance or to be turned into products for third persons. No!  The dairy factory in Carambei does not belong to us anymore and nor does the brand BATAVO.

In his mind he remembers again the small dairy factory where the pioneers in the twenties delivered their milk, to be made into cheese, which in 1928 was sold under the brand name BATAVO. This name BATAVO originated from the ancient tribe “Batavieren”, who in Roman times lived in South Holland, where our first pioneers came from: Verschoor, De Geus, Voorsluys and Los. The Vriesman family came from North Holland.


Over the years, this brand name BATAVO, with its numerous dairy products, grew to be well known alongside brands like Nestle and Danone.

In 1954, the Central Cooperative set up by the single cooperatives of Carambei and Castrolanda, soon began to build a new modern dairy factory together, to industrialize their products. It was at that time – 1957 – the most modern dairy factory in this country. In 1960, the Arapoti Colony was set up by new immigrants from Holland, along with young people from Castrolanda and Carambei. The Cooperative of Arapoti, CAPAL, became a member of the Central right away.

In those years, the sixties, seventies and eighties, many Dutch people from the colonies worked in the factory and in administrative areas. At that time the Central (CCLPL) had a lot of contact with the Dutch Dairy Cooperatives, thanks to Dim and Biesheuvel’s connections, and all the technology was acquired from there via study-tours of our technical personnel. There was also a steady flow of university students from the Netherlands to the Central, bringing along new ideas and the latest in technology.

Hereby, the BATAVO products became well known for good quality, taste and freshness. This high-quality milk, which farmers delivered, evidently was an essential factor.


Grootopa tucks his legs deeper under his seat as the rain has become heavier and is wetting his shoes and trouser legs. He finds himself a sorry figure sitting there, so he transfers his thoughts back to the past. Yes! Due to high quality milk, that is why the brand BATAVO was so strong.


Thinking back, the pioneers had to milk their cows under very trying circumstances. Actually, the high quality at that time was a true wonder. No, then the farmers were not so clean and orderly. When you walked around the farm you had to be careful not to trip over some old rusty machine hidden in high grass. The milking stable would be in a dubious situation where order and hygiene were concerned. Grootopa pictures the farmer sitting on his small milking stool, which sinks up to his seat in the muddy manure. Milking was done by hand and, quite often, when the farmer was milking, rain would run over the cow down into the milk bucket, or even worse, if the cow was a wild one and began to jump around, she would put her muddy foot into the bucket with milk. Observing this, the farmer thought that once it had been passed through the strainer it would be clean. “I cannot afford to throw away ten liters of milk”, he thought.

But, in fact, the biggest problem of that period was water in the milk. It was a common practice as the factory did not have a proper laboratory analysis to be able to detect this fraud. Grootopa remembers that, around 1978, a cryoscope was bought for the laboratory. . This was the beginning of the end of the water stream coming to the factory, needless to say. This cryoscope soon registered how much water was in the milk. After one month of inspection, farmers were advised that maybe by mistake water was detected in their delivered milk. Well, the analysts had a busy time writing letters to them. After one or two months, farmers knew that the milk was really controlled, and fines started to be applied to offenders.

Grootopa goes back in time remembering the milk stable of one such farmer who used to have a so called “last cow” … that was the water-tap. This farmer filled all the milk cans to the top so that the cans were all the same level, with water. With the new control and after many fines the farmer decided to put this last cow dry.

In spite of his wet shoes Grootopa laughed at these thoughts. In just two months’ time the production yield of cheese had increased two or three percent due to the milk being richer in protein and fat. If you calculate that in money, quite a large sum had been paid for water. Due also to these controls the milk from the “Holandeses das Colônias do Paraná” became famous and an example all over Brazil. 

One of the great leaders who pushed this upgrade of quality was Dim Vermeulen. At that time, he was Executive Director of the Central Cooperative. He was a leader accepted by the three colonies. Besides his natural leadership capacity, his success was mainly because he was not related to any family. So he was seen as a neutral person. Dim’s achievement was in being able to keep the colonies working together avoiding big disagreements among them. He retired in 1987.


In the early nineties there were still many “Hollanders” from the colony working for the Central (CCLPL). Grootopa knew many of them and could name them all. Then a period of problems started. The political and economic situation in Brazil was chaotic and inflation higher than ever, causing tension among the cooperatives. It was thought that maybe it was time to change the Central. Grootopa remembers that once an excited farmer shouted to another – “Tá tudo uma merda… tirar leite é uma bosta, o preço do leite é uma merda e a Central é uma desgraça!!”. So, that was that, then. No condition to keep a normal conversation against such arguments. Another old farmer remarked – “Man, those directors have at least two legs and not four hooves and a tail… let them use their brains”.


Next, two new guys joined the cooperative, Bonilha and Clodoaldo, whose responsibility was to run the Central. That was a pitiful period!! Grootopa shakes his head in sympathy. He had followed closely this adventure. For the period that this “couple” administrated the Central a book could be written. It crossed Grootopa’s mind that over two short years time, practically all the “Hollanders” who worked there left the Central. Only one or two remained. Grootopa also recalls that one day all those that had leading positions, mostly Hollanders, were interviewed by a certain man called Morana. In turns they were called to a room where the man with his caju-dyed (red color) hair sat behind his desk and they were impressionably put through their paces.

Grootopa heard one of the men ask another who had just left the room, what actually the outcome of this was and what this Morana wanted. “Man”, was the answer, and waving his hand in the air, “this fellow only knows that milk is white and never saw a cow in his life”.

The best part is that those who left the Central to work for other companies had all, one by one, become directors.


When in 1994 the economic plan “Plano Real” was introduced in Brazil it was too late for the Central. The Directors from the colonies were unable to keep it sound. Carambei and Castrolanda could not agree on any situation. Who is right? Grootopa knew naturally that both were right about some points but they could not reach an agreement. They could not find the right path. Arapoti (CAPAL) was in between and fairly strong as they had the deciding voice.

During the Plano Real,  the government launched a monetary measure and had the inflation under control, but this at the expense of  agri-business for the coming  two or three years. When there was no more inflation and the Central and the single Cooperatives had suddenly a much clearer overview of their financial situation, they understood they were in trouble. Their decision was to sell the Central Cooperative’s dairy factory.


The first step was to change the Cooperative in a public limited company.  So the Company BATAVIA S.A. was created. In 1996, the Italian multinational Parmalat bought 51% of the Company. The other 49% stayed with the cooperatives.

Working together did not always go so smoothly. It worked out until 2003 when Parmalat, overnight, went bankrupt. The single cooperatives succeeded in saving the factory in Carambeí, via a court action.

Then BATAVIA hired José Antonio do Prado Fay as Executive Director, and finally there were some years of good leadership.  Dairy products got profitable again and contact with the members of the board of directors was first class.

But the pressure to sell remained … which came into effect in 2006. Everything was sold to PERDIGÃO. Some years later, SADIA went bankrupt due to financial difficulties and PERDIGÃO took SADIA over, actually it was a merger, starting a brand-new business named Brasil Foods S.A., later shortened to BRF.


BRF became a gigantic Brazilian Multinational Meat Processing Company, so the dairy branch became the black sheep of the deal. It did not belong to the core business of this new company. BRF soon realized this. Technically seen, the dairy part was working perfectly, but commercially it was a hopeless chaos. It seemed they detested the milk and had no interest in selling the products. Once Grootopa heard a commercial guy saying – “dairy is a cancer in our business”. Grootopa could easily understand this, knowing that the center of the problem was that by having 90% of meat sales, they should worry about 10% of milk, cheese and yogurt sales.  To the sales staff from the commercial sector of BRF this felt like a stone in their shoes. It became a big mistake. Again, it became evident that ham and cheese were different products.


So BRF decided to sell the dairy section and threw it on the market, assuming it would be difficult to sell. They were perplexed by the many potential buyers who appeared from all over the world, USA, Canada, Mexico, China, France, Holland and else. In the end it was LACTALIS from France which bought the whole business, not only from BRF but also some other dairy factories from LBR and from Balkis, which made some special cheeses and whose brand was quite well known in São Paulo, Rio de Janeiro and Minas Gerais.


LACTALIS is a French family owned company and the biggest dairy concern in the world. They have over 240 factories worldwide, spread over more than 40 countries. They process almost 17 billion liters of milk per year, with a yearly turnover of 18 billion Euros.

LACTALIS has an intense hunger to grow and branch out over the whole world. In Brazil alone, there are17 factories, including our factory in Carambei. So LACTALIS acquired, in one move, some of the best dairy brands of Brazil: Batavo, Elegê, Parmalat, Poços de Caldas, Boa Nata, Balkis, Cotochés …

One of the strategies from LACTALIS is to keep the local brand names and invest in these brands to make them even bigger. That will happen with our brand BATAVO. (Remark from Vita Vermeulen – “The investment in the brand is really happening. Very delicious milk and yoghurt in blue and white containers with the Dutch figures and branded Batavo, just like the good years gone by”).


It crosses Grootopa’s mind that the brand BATAVO is not ours anymore. It is a pity, of course, that it has turned out this way. The question whether, at that time, it was really necessary to sell out will never be answered. It is not possible to say now, that this was a wrong decision. If we see the current situation of the single Cooperatives, we must accept that selling out was the right decision in the past. Meanwhile the cooperatives have built their brand new factories in Castro, Ponta Grossa and Itapetininga, and do together the way they best… that is “production”. By having a strong milk production on farms and a perfect updated production process in the factories they are almost unbeatable. Besides, it is not necessary for the Cooperatives, via marketing to build up a new brand and a complicated commercial and logistic system to administrate the sales of milk, cheese, yogurt, puddings, etc… Grootopa thinks about it and comes to the conclusion that there is nothing more difficult than to bring a product on the market at the right time, in the right quantity, to the right place and then sell it for a reasonable price. No, there isn’t! Now the Cooperatives keep themselves busy with what they are masters at… to produce.


Yes, after 20 years, there are still doubts whether it was necessary to sell BATAVO. Do they have a good reason to believe this? Grootopa wrinkles his forehead and remains wisely quiet.

It has stopped raining. Here comes a lady with an umbrella and sits next to him under the bus stop roof. They acknowledge each other with a nod. Grootopa concludes now that the weather is dry, he can almost go back home. But his thoughts go back to the big question, “What is it like today, on a daily basis, to work together as colonies?”


Grootopa remembers the year 1996, when the first farmers stepped out of the Cooperative and delivered their milk to the competitors. People in the colony were shocked and could not understand how this was possible. It did not take long before more farmers followed the example. In Arapoti the sales were even organized by the competitors via CAPAL cooperative. The community was astonished and they thought it would become a chaos, the end of Cooperativism in the colonies for which the pioneers had fought so hard for and had rescued. All would now be abandoned. It seemed a big crash in the communities was unavoidable… the end of the world.


Now, years later, Grootopa smiles for the world has not disappeared nor has the cooperative system. No, just the opposite. It seems both have become stronger. The system for sure has become more modern and professional. Grootopa now remembers a photo he had seen some months ago in local magazines, where the three chairmen of Carambei, Castrolanda and Arapoti, Renato, Frans and Erik together exchanged handshakes. Terrific!!! This handshake shall go into history as a milestone of the three Dutch Colonies working together. This took place in 2016, twenty years after the first farmer stepped out of the cooperative.

All of this has taken place not so long ago so it has not had time to become history yet. What is 20 years? This shall only become real history in 45 years’ time when the colony Carambei turns 150 years old and new books come out.

It is a pity that most people only get interested in their family histories or property when they are over 50 years old.  Children in general are not interested at all and, on top of this, what is now written in Dutch is actually lost work, just one more generation and around here no one will be speaking Dutch anymore.


Grootopa awakes from his memories and notices that the rain has gone. He stands up stiffly and looks to both sides, nods to the lady sitting next to him and crosses the street on his way home. He is looking forward to getting home as on the kitchen table a tray with fresh set coffee and homemade cookies awaits him. He seems to be moving more swiftly…














Is geluk een kwestie van herinneren?

Is geluk een kwestie van herinneren?


Renate Stapelbroek


Is geluk een kwestie van herinneren? Zo luidde de titel van mijn lezing die ik op 5 oktober hield in het Katholiek Documentatie Centrum (KDC) aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Herinnering is een kernbegrip in het promotieonderzoek dat ik een paar maanden geleden ben gestart onder begeleiding van Hans Krabbendam (KDC, Radboud Universiteit) en Arnoud-Jan Bijsterveld (Tilburg University). De werktitel is: Retour Nederland – Brazilië. De vorming van een transnationale herinneringscultuur door Nederlandse transmigranten in en uit Brazilië (1948 – 2018).

Ik gebruik het begrip transmigranten, omdat het gaat om personen die over een sociaal netwerk beschikken dat zowel Nederland als Brazilië beslaat. Met andere woorden hun relaties – economisch, familiair, organisatorisch, politiek, religieus en sociaal – overschrijden nationale grenzen. Herinneringscultuur betreft de vraag naar de omgang met ons verleden: Wat blijven we ons herinneren en hoe doen we dat?

De kiem voor deze studie ligt in de herinnering die mijn vader met mij deelde toen ik nog kind was: het afscheid in 1949 tussen zijn vader Toon en ome Jan, kort voordat de laatste met zijn gezin naar Brazilië vertrok. Geleidelijk leerde ik het verhaal achter deze emigratie kennen, een tijd waaraan mijn oudtante Rika liever niet werd herinnerd. Kortom, over herinneringen en emigratie en de betekenissen ervan voor emigranten en hun nakomelingen, daarover gaat mijn proefschrift.


“Dit is onze nieuwe aanwinst die geluk moet brengen.” (Collectie Renate Stapelbroek)


Toen het KDC mij vroeg om de lezing voor de workshop te plaatsen in het kader van de Maand van de Geschiedenis, heb ik een aantal bronnen doorgelicht op het centrale thema van dit jaar: geluk. Het resultaat is een foto die Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck omstreeks 1953 vanuit Brazilië naar haar jongste zus in Nederland stuurde. Op de achterzijde heeft echtgenoot Kees geschreven: “Dit is onze nieuwe aanwinst die geluk moet brengen.” Waarschijnlijk hadden Kees en zijn compagnon Leo Philipsen (derde van links op de foto) dit vervoermiddel hard nodig om hun plannen voor een boerderij met 10.000 legkippen, waarvan de eieren zouden worden afgezet in de stad São Paulo, te laten slagen.

Over geluk gesproken … als we in de catalogus van het KDC zoeken op de trefwoorden ‘geluk’ en ‘emigratie’ komen we uit bij de Portugese vertaling van het boek Holambra, dat in 2016 verscheen van de hand van Mari Smits. In de eerste zin op de achterkant van de Nederlandstalige uitgave wordt een relatie verondersteld tussen herinnering en geluk: “In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog waren de herinnering aan de verschrikkingen van de oorlog en de crisisjaren voor veel Nederlanders motieven om ons land te verlaten en elders hun geluk te beproeven.”


Historische context


Brazilië en Nederland hebben sinds de zeventiende eeuw een gezamenlijke geschiedenis. Mijn promotieonderzoek is echter gericht op de naoorlogse periode van de zes grootste Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië, te weten Carambeí (1911), Holambra (1948), Não-Me-Toque (1949), Castrolanda (1951), Arapoti (1960) en Campos de Holambra (1960). Met uitzondering van Carambeí en Não-Me-Toque zijn deze landbouwkoloniën opgericht met steun van de Nederlandse overheid.

Slechte herinneringen aan de oorlog en aan de voorafgaande crisisjaren, maar ook de gebrekkige economische omstandigheden erna, angst voor het communisme en voor overbevolking, en het gebrek aan grond voor jonge boerenzonen vormden tussen 1945 en 1967 de aanleiding tot een overheidsbeleid waarbij ongeveer een half miljoen Nederlanders werd aangemoedigd om elders een nieuw bestaan op te bouwen. Canada stond als bestemming bovenaan, gevolgd door Australië, de Verenigde Staten, Nieuw-Zeeland en de minder traditionele immigratielanden Zuid-Afrika en Brazilië. Relatief weinig Nederlanders emigreerden naar Brazilië. Tot 1964 ging het om nog geen vijfduizend personen. De gemeenschap in Não-Me-Toque, in 1949 ontstaan op initiatief van enkele Nederlandse fransciscanen (O.F.M.), groeide echter onverwacht snel door de komst van emigranten die uit onvrede met de gang van zaken wegtrokken uit de kolonie Holambra. De kolonie Carambeí was al in 1911 ontstaan als gevolg van een spontane groepsvestiging van enkele families uit Zuid-Holland. Deze zes Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië voelen zich onderling verbonden, hetgeen onder meer tot uitdrukking komt in het traditioneel jaarlijkse sportevenement Zeskamp, dat in 2018 voor de 40ste keer zal plaatsvinden.


Elk van de groepsvestigingen heeft haar eigen ontwikkeling doorgemaakt, maar men kan in het algemeen zeggen dat na moeizame beginjaren het gros van de pioniers erin is geslaagd een nieuw bestaan op te bouwen. Emigratie heeft altijd in zekere mate retouremigratie tot gevolg, zo ook in de genoemde koloniën. Vanaf de start zijn de Nederlandse migranten niet alleen economisch, maar ook in sociaal opzicht sterk op elkaar aangewezen geweest. Dit blijkt onder meer uit de vele onderlinge verwantschapsrelaties waarbij men geleidelijk – in de katholieke koloniën eerder dan in de protestantse – ook buiten de groep huwde. Hoewel in de loop der jaren de integratie in de Braziliaanse samenleving is toegenomen, zijn er in de sociaal-culturele ontwikkeling duidelijk verschillen waarneembaar tussen de katholieke en protestantse groepsvestigingen. Zo steunen de drie gereformeerde koloniën relatief sterk op drie pijlers: coöperatie, kerk en school. Het grootste deel van het economische en het sociaal-culturele leven werd en wordt hier georganiseerd vanuit coöperaties respectievelijk eigen verenigingen. De verenigingen, waaronder specifiek voor de jeugd, ouderen en vrouwen, zijn vrijwel altijd direct of indirect gelieerd aan de kerk en draaien op vrijwillige inzet van hun leden. In de kerk, behorende tot de Igrejas Evangélicas Reformadas no Brasil (IER Brasil), worden naast Braziliaanse dominees ook predikanten uit Nederland beroepen. Daarbij vinden er, zij het minder dan in het Braziliaans-Portugees, nog altijd Nederlandstalige diensten plaats. In de katholieke koloniën daarentegen deelt al lange tijd een minderheid van vooral ouderen de kerkbanken met Braziliaanse geloofsgenoten.


Jan Derks van Museu Histórico e Cultural de Holambra (midden) in gesprek met de andere deelnemers aan de KDC-workshop. Vooraan derde en vierde van rechts: Corrie van Lohuizen van Santen uit Castrolanda en Ton Roos (Foto KDC: Paul Koopman)


Herinnering is emotie


Emigreren is een aangrijpende en ingrijpende gebeurtenis in een mensenleven. Herinneringen aan de emigratie gaan daarom vaak gepaard met heftige emoties; met gevoelens van geluk, heimwee, schaamte, schuld, spijt, verdriet, vreugde en woede, maar ook opluchting en trots wanneer men erin slaagt elders een nieuw bestaan op te bouwen. Dit geldt evenzeer voor de zogeheten retouremigranten die om uiteenlopende redenen naar het vaderland terugkeren om daar opnieuw te beginnen.

Herinneren is een dynamisch, selectief proces van vasthouden en vergeten, erover praten en zwijgen. Herinneringen ‘leven’ zolang ze worden gedeeld tussen mensen. Herinneren is daardoor ook een sociaal proces. Zowel emigranten als retouremigranten dragen herinneringen aan het land van herkomst met zich mee en doen nieuwe ervaringen op in het land van (her)vestiging. Ze delen deze met hun kinderen en kleinkinderen door erover te vertellen, hetgeen we communicatieve herinneringen noemen. Daarnaast creëren ze dragers en activiteiten om te voorkomen dat herinneringen aan hun gezamenlijke verleden verloren gaan voor toekomstige generaties. Dit zijn zogeheten culturele herinneringen. Een voorbeeld hiervan is het standbeeld van een boerenechtpaar in de kolonie Não-Me-Toque, geplaatst in 2011 ter gelegenheid van de viering 100 jaar Nederlanders in Brazilië (Ano Holanda no Brasil). Een ander voorbeeld is ‘De Immigrant’ in Castrolanda, de Hollandse molen gebouwd als eerbetoon aan de immigranten en feestelijk geopend bij het vijftigjarig bestaan van de kolonie in 2001. Maar ook de traditionele Zeskamp kan men beschouwen als een activiteit waarbij de herinnering aan de Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië wordt gecultiveerd.

Op deze wijzen overschrijden herinneringen nationale grenzen en zijn daarmee transnationaal van aard. Herinneringen bepalen onze handelingen en deze beïnvloeden op hun beurt onze identiteit. Daarom, zodat zij de herkomst van hun voorouders niet vergeten, volgen achterkleinkinderen van Nederlandse pioniers in de drie protestant-christelijke koloniën tot op de dag van vandaag les in de Nederlandse taal en cultuur. Tegelijkertijd integreren deze kinderen, mede door het reguliere onderwijs, in de Braziliaanse samenleving en ontwikkelen aldus een transnationale identiteit. Dit geldt evenzo voor hun leeftijdgenoten in de drie katholieke koloniën van wie overigens de meerderheid niet of nauwelijks de moedertaal van hun Nederlandse (over)grootouders beheerst.

Het cultiveren van herinneringen aan de emigratie is geen exclusief Nederlands verschijnsel. Andere migrantengemeenschappen in Brazilië en elders in de wereld (denk ook aan immigrantengroepen in Nederland) geven eveneens collectief uiting aan hun gezamenlijke verleden, al dan niet vanuit hun religieuze achtergrond. Herinneringen veroorzaken echter binnen een familie, een lokale gemeenschap, tussen generaties, maar ook op landelijk en internationaal niveau vrijwel altijd meningsverschillen over hoe men dat verleden dient te herdenken. Dit blijkt bijvoorbeeld uit gesprekken met verschillende generaties over de inrichting van het lokale museum. Vaak zijn deze opgericht door de oudere, inmiddels gepensioneerde emigranten, mannen en vrouwen die zich geroepen voelen om vooral het verhaal over de beginjaren van de kolonie vast te leggen. Hun nakomelingen, geboren en getogen in Brazilië, reflecteren echter vanuit een ander tijdsperspectief op de lokale geschiedenis.

Nogmaals, onze identiteit wordt beïnvloed door de manier waarop we omgaan met herinneringen. Dit geldt niet alleen voor ons persoonlijk, als individu, maar evengoed voor groepen en landen. In dat geval spreken we over de collectieve identiteit ofwel het collectieve geheugen van bijvoorbeeld een stad of land, een migrantengroep of geloofsgemeenschap. In het onderhavige onderzoek maakt het gereformeerde geheugen respectievelijk het katholieke geheugen deel uit van de collectieve herinneringen die de Nederlandse migranten binnen de zes koloniën onderling verbindt.

 Prent geschonken door de Noord-Brabantse Christelijke Boerenbond aan de emigranten ‘ter herinnering aan de  geboortegrond en al het goed wat hun dierbaar was’.  (Collectie Katholiek Documentatie Centrum) De prent is ook te zien in het museum van de Associação Pro Preservação da História e Cultura da Fazenda das Posses in Campos de Holambra. 




Kort samengevat onderzoek ik aan de hand van de casus ‘Retour Nederland-Brazilië’ de omgang van Nederlandse transmigranten in en uit Brazilië met hun geschiedenis gedurende de afgelopen 70 jaren. Dit doe ik vanuit een narratief perspectief, dat wil zeggen ik beschouw het proces van herinneren als het vertellen van persoonlijke verhalen. Door middel van oral history interviews, participerende observatie en archiefonderzoek ga ik op zoek naar gedocumenteerde en nog niet gedocumenteerde herinneringen om deze vervolgens te beschrijven, vergelijken, contextualiseren, analyseren en verklaren. Ter illustratie: Voor het archiefonderzoek in het Katholiek Documentatie Centrum put ik onder meer uit De Emigrant, een tweewekelijkse periodiek van de Katholieke Centrale Emigratie-Stichting, uit stukken van de Katholieke Vereniging van ouders en familieleden van emigranten, uit het archief van de Noord-Brabantse Christelijke Boerenbond en andere katholieke standsorganisaties.

Het totaal aan bevindingen vergelijk ik op basis van literatuurstudie naar herinneringsculturen van andere migrantengroepen. Daarmee verwacht ik inzicht te bieden in de totstandkoming van een transnationale herinneringscultuur respectievelijk transnationale identiteit. In dit verband denk ik eveneens uitspraken te kunnen doen over de impact van geloofsbeleving alsook over de overeenkomsten en verschillen tussen het gereformeerde geheugen en het katholieke geheugen in de betreffende koloniën. Uiteindelijk beoogt het proefschrift een bijdrage te leveren aan het debat over natievorming en identiteit en een leemte op te vullen in de studie naar Nederlandse (retour)emigratie. Tegelijkertijd is de verwachting dat dit onderzoek bij de betrokkenen in Brazilië én Nederland ruimte biedt voor gemeenschapszin en overdracht van cultureel erfgoed aan toekomstige generaties.


En geluk? Is dat een kwestie van herinneren?


Volgens psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman is de vraag ‘hoe gelukkig ben je?’ doorgaans niet onmiddellijk te beantwoorden. Daarvoor graven we eerst in ons geheugen. Het antwoord dat we vervolgens geven is de uitkomst van een optelsom van herinneringen aan positieve en negatieve ervaringen. Herinneringen aan recent opgedane ervaringen wegen daarbij het zwaarst. Herinneringen zijn, aldus Kahneman, sterk bepalend voor ons geluksgevoel. Misschien verklaart dit de aanwezigheid van souvenirwinkels in toeristische trekpleisters waar men bezoekers graag een geschenk tot aandenken verkoopt?



SOUVENIRBRASIL sempre boas lembranças! Altijd goede herinneringen!

(Collectie Renate Stapelbroek)




Renate Stapelbroek komt graag in contact met mensen die tastbare herinneringen aan de naoorlogse emigratie naar Brazilië of aan de retouremigratie naar Nederland bewaren en die bereid zijn deze te delen ten behoeve van haar onderzoek. Daarbij kunt u denken aan brieven, fotoboeken, memoires, bidprentjes en andere bronnen die een persoonlijk verhaal over de (retour)emigratie bevatten. U kunt rekenen op een zorgvuldige omgang met de privacy.

E-mail: of



Geraadpleegde bronnen


Jan Assmann, ‘Communicative and Cultural Memory’ in: Astrid Erll en Ansgar Nünning (red.), Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook (Berlijn / New York: de Gruyter, 2008).


Willem Frijhoff, Religie en de mist van de geschiedenis. Hoe behoefte aan herinnering onze cultuur transformeert (Nijmegen: Radboud Universiteit Nijmegen, 2010).


Herman Pijffers, Het Katholieken Boek (Zwolle: Waanders, 2006).


Mari Smits, Holambra. De moeizame beginjaren van een stukje Nederland in Brazilië (Nijmegen: Uitgeverij Valkhof Pers, 2016).


Renate Stapelbroek, Themagids “Zeskamp”. Lokale bronnen met betrekking tot zes Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië in de periode (1900) 1948-2016 (Leiden / Carambeí: Centre for Global Heritage and Development / Associação Cultural Brasil-Holanda, 2016).


Angelique Tinga, Herinneringen hebben meer impact op geluk dan ervaringen. Geraadpleegd op 1 september 2017, van


De tekst van deze lezing is eveneens gepubliceerd in Impressie, de digitale nieuwsbrief van het KDC; zie


Vivendo de Sonhos

Vivendo de sonhos

Brian Baldrati/Divulgação


Viajar sempre foi uma paixão de Brian Baldrati, 27 anos. Ele gostava tanto disso que, em 2012, resolveu fazer um mochilão pelo sudeste asiático. Na mala, levou só algumas roupas e uma câmera fotográfica. “Não tinha planejamento nenhum, comecei a tirar fotos. Eu tinha uma conta pequena no Instagram e as pessoas começaram a elogiar minhas fotos. A fotografia então passou a ser uma motivação para as viagens”, relembra. Na época, Brian estudava psicologia e nem passava pela cabeça dele fazer daquilo uma profissão. “Eu fui me apaixonando cada vez mais e, quando me formei, decidi que não atuaria na área e que me dedicaria à fotografia”, conta. Apesar da decisão, ele demorou a perceber que seria possível ganhar dinheiro com aquilo. Só quando começaram as primeiras propostas de viagens patrocinadas é que ele notou que essa possibilidade era real.


“No começo foi bem difícil. Para me sustentar, usava não só o que ganhava com as imagens, como também alugava meu apartamento enquanto estava fora e cheguei a ser motorista da Uber”, lembra ele. Hoje o sustento vem só da fotografia, por meio de patrocínio de empresas, como hotéis e negócios do setor automotivo. A conta dele no Instagram (@isthisreal) tem mais de 90 mil seguidores e ele viajou por mais de 50 países, sendo que alguns dos roteiros, como África do Sul, Marrocos e Índia, foram patrocinados. E Brian não se arrepende das escolhas que fez. “Passo pouco tempo em casa. Se eu fiquei três semanas em no meu apartamento nos últimos três meses, foi muito. Também não tenho salário fixo. Mas a liberdade que a fotografia me dá é muito boa. Não tenho rotina”, diz. Para chegar a esse ponto, ele ressalta a importância de buscar conhecimento. “Tudo aconteceu muito rápido, mas dependeu de muita dedicação. Estudei e estudo bastante, fiz curso, procuro referências. Sonho alto e faço de tudo para que minhas metas se realizem”, conclui.