GROOTOPA tells his stories – MILK

GROOTOPA tells his stories – MILK

(originally written by Peter Bosch for DE REGENBOOG Magazine – September 2016)

Translated from Dutch to English by Vita Vermeulen.


Foreword by Vita Vermeulen


Grootopa (Great Grandfather) is imaginary or real. These series of stories are excellent, written by Peter Bosch and enjoyed by us all. In Dutch of course. Peter has the gift of being able to capture the atmosphere of those long gone and also more recent times.

Translation is not so easy as the Dutch language has a special charm, belonging and known only to them. Pity this language will die out in the colonies, with the passing generations. The Dutch like to move around, they are living and buried all over the world. The Dutch adapt very easily to immigration. Once arrived in their new home they will hang up lace curtains, pictures, Delft Blue and many other Dutch “this and that” … set coffee with a piece of pie and they are feeling home, and work hard to build up in their new country.



Grootopa in his raincoat and hat was sheltering under the small roof of the bus stop, from the soft rain which had caught him unawares, while on his morning stroll.

He was feeling a little lost and lonely. The world seems so small now.  Due to the misty rain he cannot see the horizon. The pasture looks very swampy and wet. A couple of cows stand quietly with their heads lowered.

A big milk tank truck drives past with VIA LACTEA (Milky Way) printed on its side. Several days ago he met such a milk tanker with DE BOER (The Farmer) printed on it. Nice names. The best milk from Brazil, suggests Grootopa. But is this milk from our farmers or does it come from Santa Catarina State or some other place? This is possible as most of the milk from the colony is delivered to the dairy factory of Castrolanda or Frisia, to be concentrated and then sold to Nestle for instance or to be turned into products for third persons. No!  The dairy factory in Carambei does not belong to us anymore and nor does the brand BATAVO.

In his mind he remembers again the small dairy factory where the pioneers in the twenties delivered their milk, to be made into cheese, which in 1928 was sold under the brand name BATAVO. This name BATAVO originated from the ancient tribe “Batavieren”, who in Roman times lived in South Holland, where our first pioneers came from: Verschoor, De Geus, Voorsluys and Los. The Vriesman family came from North Holland.


Over the years, this brand name BATAVO, with its numerous dairy products, grew to be well known alongside brands like Nestle and Danone.

In 1954, the Central Cooperative set up by the single cooperatives of Carambei and Castrolanda, soon began to build a new modern dairy factory together, to industrialize their products. It was at that time – 1957 – the most modern dairy factory in this country. In 1960, the Arapoti Colony was set up by new immigrants from Holland, along with young people from Castrolanda and Carambei. The Cooperative of Arapoti, CAPAL, became a member of the Central right away.

In those years, the sixties, seventies and eighties, many Dutch people from the colonies worked in the factory and in administrative areas. At that time the Central (CCLPL) had a lot of contact with the Dutch Dairy Cooperatives, thanks to Dim and Biesheuvel’s connections, and all the technology was acquired from there via study-tours of our technical personnel. There was also a steady flow of university students from the Netherlands to the Central, bringing along new ideas and the latest in technology.

Hereby, the BATAVO products became well known for good quality, taste and freshness. This high-quality milk, which farmers delivered, evidently was an essential factor.


Grootopa tucks his legs deeper under his seat as the rain has become heavier and is wetting his shoes and trouser legs. He finds himself a sorry figure sitting there, so he transfers his thoughts back to the past. Yes! Due to high quality milk, that is why the brand BATAVO was so strong.


Thinking back, the pioneers had to milk their cows under very trying circumstances. Actually, the high quality at that time was a true wonder. No, then the farmers were not so clean and orderly. When you walked around the farm you had to be careful not to trip over some old rusty machine hidden in high grass. The milking stable would be in a dubious situation where order and hygiene were concerned. Grootopa pictures the farmer sitting on his small milking stool, which sinks up to his seat in the muddy manure. Milking was done by hand and, quite often, when the farmer was milking, rain would run over the cow down into the milk bucket, or even worse, if the cow was a wild one and began to jump around, she would put her muddy foot into the bucket with milk. Observing this, the farmer thought that once it had been passed through the strainer it would be clean. “I cannot afford to throw away ten liters of milk”, he thought.

But, in fact, the biggest problem of that period was water in the milk. It was a common practice as the factory did not have a proper laboratory analysis to be able to detect this fraud. Grootopa remembers that, around 1978, a cryoscope was bought for the laboratory. . This was the beginning of the end of the water stream coming to the factory, needless to say. This cryoscope soon registered how much water was in the milk. After one month of inspection, farmers were advised that maybe by mistake water was detected in their delivered milk. Well, the analysts had a busy time writing letters to them. After one or two months, farmers knew that the milk was really controlled, and fines started to be applied to offenders.

Grootopa goes back in time remembering the milk stable of one such farmer who used to have a so called “last cow” … that was the water-tap. This farmer filled all the milk cans to the top so that the cans were all the same level, with water. With the new control and after many fines the farmer decided to put this last cow dry.

In spite of his wet shoes Grootopa laughed at these thoughts. In just two months’ time the production yield of cheese had increased two or three percent due to the milk being richer in protein and fat. If you calculate that in money, quite a large sum had been paid for water. Due also to these controls the milk from the “Holandeses das Colônias do Paraná” became famous and an example all over Brazil. 

One of the great leaders who pushed this upgrade of quality was Dim Vermeulen. At that time, he was Executive Director of the Central Cooperative. He was a leader accepted by the three colonies. Besides his natural leadership capacity, his success was mainly because he was not related to any family. So he was seen as a neutral person. Dim’s achievement was in being able to keep the colonies working together avoiding big disagreements among them. He retired in 1987.


In the early nineties there were still many “Hollanders” from the colony working for the Central (CCLPL). Grootopa knew many of them and could name them all. Then a period of problems started. The political and economic situation in Brazil was chaotic and inflation higher than ever, causing tension among the cooperatives. It was thought that maybe it was time to change the Central. Grootopa remembers that once an excited farmer shouted to another – “Tá tudo uma merda… tirar leite é uma bosta, o preço do leite é uma merda e a Central é uma desgraça!!”. So, that was that, then. No condition to keep a normal conversation against such arguments. Another old farmer remarked – “Man, those directors have at least two legs and not four hooves and a tail… let them use their brains”.


Next, two new guys joined the cooperative, Bonilha and Clodoaldo, whose responsibility was to run the Central. That was a pitiful period!! Grootopa shakes his head in sympathy. He had followed closely this adventure. For the period that this “couple” administrated the Central a book could be written. It crossed Grootopa’s mind that over two short years time, practically all the “Hollanders” who worked there left the Central. Only one or two remained. Grootopa also recalls that one day all those that had leading positions, mostly Hollanders, were interviewed by a certain man called Morana. In turns they were called to a room where the man with his caju-dyed (red color) hair sat behind his desk and they were impressionably put through their paces.

Grootopa heard one of the men ask another who had just left the room, what actually the outcome of this was and what this Morana wanted. “Man”, was the answer, and waving his hand in the air, “this fellow only knows that milk is white and never saw a cow in his life”.

The best part is that those who left the Central to work for other companies had all, one by one, become directors.


When in 1994 the economic plan “Plano Real” was introduced in Brazil it was too late for the Central. The Directors from the colonies were unable to keep it sound. Carambei and Castrolanda could not agree on any situation. Who is right? Grootopa knew naturally that both were right about some points but they could not reach an agreement. They could not find the right path. Arapoti (CAPAL) was in between and fairly strong as they had the deciding voice.

During the Plano Real,  the government launched a monetary measure and had the inflation under control, but this at the expense of  agri-business for the coming  two or three years. When there was no more inflation and the Central and the single Cooperatives had suddenly a much clearer overview of their financial situation, they understood they were in trouble. Their decision was to sell the Central Cooperative’s dairy factory.


The first step was to change the Cooperative in a public limited company.  So the Company BATAVIA S.A. was created. In 1996, the Italian multinational Parmalat bought 51% of the Company. The other 49% stayed with the cooperatives.

Working together did not always go so smoothly. It worked out until 2003 when Parmalat, overnight, went bankrupt. The single cooperatives succeeded in saving the factory in Carambeí, via a court action.

Then BATAVIA hired José Antonio do Prado Fay as Executive Director, and finally there were some years of good leadership.  Dairy products got profitable again and contact with the members of the board of directors was first class.

But the pressure to sell remained … which came into effect in 2006. Everything was sold to PERDIGÃO. Some years later, SADIA went bankrupt due to financial difficulties and PERDIGÃO took SADIA over, actually it was a merger, starting a brand-new business named Brasil Foods S.A., later shortened to BRF.


BRF became a gigantic Brazilian Multinational Meat Processing Company, so the dairy branch became the black sheep of the deal. It did not belong to the core business of this new company. BRF soon realized this. Technically seen, the dairy part was working perfectly, but commercially it was a hopeless chaos. It seemed they detested the milk and had no interest in selling the products. Once Grootopa heard a commercial guy saying – “dairy is a cancer in our business”. Grootopa could easily understand this, knowing that the center of the problem was that by having 90% of meat sales, they should worry about 10% of milk, cheese and yogurt sales.  To the sales staff from the commercial sector of BRF this felt like a stone in their shoes. It became a big mistake. Again, it became evident that ham and cheese were different products.


So BRF decided to sell the dairy section and threw it on the market, assuming it would be difficult to sell. They were perplexed by the many potential buyers who appeared from all over the world, USA, Canada, Mexico, China, France, Holland and else. In the end it was LACTALIS from France which bought the whole business, not only from BRF but also some other dairy factories from LBR and from Balkis, which made some special cheeses and whose brand was quite well known in São Paulo, Rio de Janeiro and Minas Gerais.


LACTALIS is a French family owned company and the biggest dairy concern in the world. They have over 240 factories worldwide, spread over more than 40 countries. They process almost 17 billion liters of milk per year, with a yearly turnover of 18 billion Euros.

LACTALIS has an intense hunger to grow and branch out over the whole world. In Brazil alone, there are17 factories, including our factory in Carambei. So LACTALIS acquired, in one move, some of the best dairy brands of Brazil: Batavo, Elegê, Parmalat, Poços de Caldas, Boa Nata, Balkis, Cotochés …

One of the strategies from LACTALIS is to keep the local brand names and invest in these brands to make them even bigger. That will happen with our brand BATAVO. (Remark from Vita Vermeulen – “The investment in the brand is really happening. Very delicious milk and yoghurt in blue and white containers with the Dutch figures and branded Batavo, just like the good years gone by”).


It crosses Grootopa’s mind that the brand BATAVO is not ours anymore. It is a pity, of course, that it has turned out this way. The question whether, at that time, it was really necessary to sell out will never be answered. It is not possible to say now, that this was a wrong decision. If we see the current situation of the single Cooperatives, we must accept that selling out was the right decision in the past. Meanwhile the cooperatives have built their brand new factories in Castro, Ponta Grossa and Itapetininga, and do together the way they best… that is “production”. By having a strong milk production on farms and a perfect updated production process in the factories they are almost unbeatable. Besides, it is not necessary for the Cooperatives, via marketing to build up a new brand and a complicated commercial and logistic system to administrate the sales of milk, cheese, yogurt, puddings, etc… Grootopa thinks about it and comes to the conclusion that there is nothing more difficult than to bring a product on the market at the right time, in the right quantity, to the right place and then sell it for a reasonable price. No, there isn’t! Now the Cooperatives keep themselves busy with what they are masters at… to produce.


Yes, after 20 years, there are still doubts whether it was necessary to sell BATAVO. Do they have a good reason to believe this? Grootopa wrinkles his forehead and remains wisely quiet.

It has stopped raining. Here comes a lady with an umbrella and sits next to him under the bus stop roof. They acknowledge each other with a nod. Grootopa concludes now that the weather is dry, he can almost go back home. But his thoughts go back to the big question, “What is it like today, on a daily basis, to work together as colonies?”


Grootopa remembers the year 1996, when the first farmers stepped out of the Cooperative and delivered their milk to the competitors. People in the colony were shocked and could not understand how this was possible. It did not take long before more farmers followed the example. In Arapoti the sales were even organized by the competitors via CAPAL cooperative. The community was astonished and they thought it would become a chaos, the end of Cooperativism in the colonies for which the pioneers had fought so hard for and had rescued. All would now be abandoned. It seemed a big crash in the communities was unavoidable… the end of the world.


Now, years later, Grootopa smiles for the world has not disappeared nor has the cooperative system. No, just the opposite. It seems both have become stronger. The system for sure has become more modern and professional. Grootopa now remembers a photo he had seen some months ago in local magazines, where the three chairmen of Carambei, Castrolanda and Arapoti, Renato, Frans and Erik together exchanged handshakes. Terrific!!! This handshake shall go into history as a milestone of the three Dutch Colonies working together. This took place in 2016, twenty years after the first farmer stepped out of the cooperative.

All of this has taken place not so long ago so it has not had time to become history yet. What is 20 years? This shall only become real history in 45 years’ time when the colony Carambei turns 150 years old and new books come out.

It is a pity that most people only get interested in their family histories or property when they are over 50 years old.  Children in general are not interested at all and, on top of this, what is now written in Dutch is actually lost work, just one more generation and around here no one will be speaking Dutch anymore.


Grootopa awakes from his memories and notices that the rain has gone. He stands up stiffly and looks to both sides, nods to the lady sitting next to him and crosses the street on his way home. He is looking forward to getting home as on the kitchen table a tray with fresh set coffee and homemade cookies awaits him. He seems to be moving more swiftly…
















Grootopa vertelt – GESCHIEDENIS


door: Peter Bosch


Grootopa zit achter zijn koppie koffie. Wie zou dat ooit hebben kunnen denken, honderd jaar geleden, dat we eens koffie zouden drinken geplant en gebrand door een Hollandse boer… Café Caldi. In de jaren zestienhonderd hadden de Hollanders de Braziliaanse suikerindustrie in handen, wie weet krijgen we eens de koffie-industrie in handen. De eerste stap is genomen.

Hij zit aan de keukentafel, zijn hoed hangt aan de stoelleuning en zijn wandelstok ligt naast hem op de vloer. Voor hem op tafel ligt de krant open. Hij heeft zijn leesbril niet op en knijpt zijn ogen een beetje dicht en kan dan net de grote letters van de krantenkoppen lezen. Dan haalt hij zijn leesbril uit zijn bovenzak en zet die op. Hij moet hem een paar keer verzetten voordat de lenzen op de juiste plek zitten om duidelijk te kunnen lezen. Hij leest wat snel op en neer en ziet al gauw dat er geen echt nieuws is. Brazilië loopt nog steeds zonder regering en bijna alle politici proberen uit de gevangenis te blijven. Grootopa denkt even aan het feit dat het land blijkbaar overvallen is door diefstal en corruptie. Voor mensen die aan de macht zijn, is het vaak heel moeilijk om niet in deze verleiding te vallen. Als je in de regering zit of in een directie van een bedrijf of coöperatie of wat dan ook, dan heb je altijd bevoorrechte informatie…, of de aandelen gaan stijgen of dalen; of er ergens land te koop is; of er een boer slecht voor staat en die dan misschien onder de prijs zijn land zal moeten verkopen, enzovoort. Nee, het valt niet mee in hoogheid gezeten te zijn en dan die plaats te blijven verdienen. Zullen wij ook nooit eens geprofiteerd hebben van bevoorrechte informatie?

Grootopa herinnert zich dat hij eens een mooi gezegde las in een boek. Het was, gelooft hij, The Tycoon, hij weet het niet meer zeker. Daar stond het volgende: “Achter elk groot fortuin schuilt een geheim dat nooit onthuld zal mogen worden”. Denk daar maar eens over na.

Sodekraai, denkt Grootopa, hoeveel van die mannen, senators en afgevaardigden, zullen er slecht slapen de laatste tijd nu ze in de gaten krijgen dat er iets aan het veranderen is in ons land. Ja, weet maar zeker, er zullen nog velen achter de tralies komen. Voor hoe lang is natuurlijk nog wel de vraag.

Grootopa schuift de krant van zich af, pakt zijn kom koffie, maar die is al leeg en hij zet deze weer langzaam terug op tafel en denkt voor zich heen. We maken een historisch moment mee, weet hij. Hoe moeilijk het ook is en hoe lang deze situatie ook gaat duren, het land zal er veranderd en beter uit komen. Toch staat er een zorgelijke rimpel boven Grootopa’s neus. Het “Ministério Público” is heel goed werk aan het leveren en als hij echt de kans krijgt door te gaan, zal hij een grote schoonmaak houden. Toch als dit voorbij is dan moet rechter Moro en de hele MP weer naar de achtergrond. Het land moet wel democratisch blijven, natuurlijk, en niet veranderen in een Politiestaat. De historische feiten flitsen nu door Grootopa’s hoofd… de KGB in Rusland, de Gestapo in Duitsland. Als dat soort lui aan de macht komt, is het helemaal een verloren zaak. Maar dat gaat niet gebeuren in ons Brazilië!

Hoe ellendig het land er ook voor staat, toch kunnen we enige pluspunten opnoemen, namelijk, het land is nog steeds een democratie en we hebben wel racisme maar niet te vergelijken met wat het was, en vooral niet met landen zoals de Verenigde Staten en Zuid-Afrika. We leven met totale vrijheid van godsdienst en totale vrijheid van meningsuiting in media en pers. We leven historische momenten en die moeten geregistreerd worden.

Grootopa staat op, loopt naar het koffieapparaat en schenkt zich weer een kom vol. Terwijl hij schenkt valt zijn oog op De Regenboog. Peinzend staart hij naar het blad en herinnert zich dan dat er pas in stond dat de hele serie die door al die jaren heen is uitgegeven nog bestaat en nu veilig in het beheer is van de Associação Cultural Brasil-Holanda. Ja, denkt hij, daar staat netjes in hoe wij als Hollandse gemeenschappen al deze veranderingen hebben meegemaakt door de jaren heen. Economische en politieke crisissen. Alles hebben we overleefd en dat staat geregistreerd in dit blad dank zij de medewerkers die trouw iedere maand weer het nieuws schrijven, jaar in jaar uit. Grootopa denkt nu vooral aan Gezina Rabbers uit Castrolanda die dit bijna 40 jaar gedaan heeft. Hij kan zich precies indenken hoeveel discipline en inspanning dit gevergd heeft. Wie zich dit niet kan indenken, moet maar eens een blanco vel papier voor zich leggen, een pen pakken en dan dit blad volschrijven met iets nuttigs dat iemand anders wel wil lezen. Begin er maar aan! Dan realiseer je je pas dat inspiratie maar een paar regeltjes vult… de rest is transpiratie.

Wat deze mensen door de jaren heen geregistreerd hebben, is geschiedenis en wat vandaag geschreven wordt, is over jaren ook weer geschiedenis. Grootopa vindt dat die mensen allemaal een standbeeld in de Parque Histórico verdienen.

Hij denkt nu aan nog een voorbeeld van geschiedenis dat al bijna in de vergetelheid was geraakt. Het boek dat de geschiedenis vertelt over de Hollandse Emigratie naar de Kolonie Gonçalves Júnior in Irati, in 1908 – 1909. Dit boek is opgesteld door Ruth en Willem Kiewiet. Maandenlang hebben ze werk gehad met het onderzoeken van documenten en het interviewen van mensen. Die kolonie, in 1909, was een ziekelijk oord: lichamelijk, psychologisch en moreel. De volharding van Willem en Ruth om dit verhaal helemaal uit te pluizen en dat rijke boek te schrijven is goud waard. Misschien was dit anders nooit gedaan. Want de meeste mensen die daar weggingen, wilden blijkbaar snel vergeten wat ze daar meegemaakt hadden. Er is wat gesloofd en gezweet in die ongezonde warme bossen, wonende in kleine houten huisjes waar vooral de vrouwen en kinderen in groten getale stierven. Dit mag nooit vergeten worden!

Misschien vinden veel mensen het vreemd, maar Grootopa leest vooral heel graag de “In Memoriam”. Eigenlijk zou hij het liefst hebben dat de mensen hun In Memoriam nog in leven vastlegden. Grootopa denkt aan de bundel persoonlijke verhalen die Castrolanda in boekvorm heeft uitgegeven, jaren geleden. Die verhalen zijn prachtig omdat ze vooral de gevoelens van die mensen hebben vastgelegd. Dat maakt het zo mooi. Wie dat leest realiseert zich weer dat de mensen vijftig jaar geleden eigenlijk precies hetzelfde waren als vandaag, alleen zijn de omstandigheden veranderd.

Nu Grootopa over schrijven en inspiratie mijmert, denkt hij plots aan een jongetje dat voor school in Carambeí een opstel moest schrijven voor de Portugese les. Het zal eind jaren tachtig geweest zijn en het jongetje rond de acht, negen jaar oud. Thuis sprak hij met zijn ouders praktisch alleen maar Nederlands. Alle leerlingen moesten een opstel maken over iets, een boom, een kast of de zon bijvoorbeeld, en die laten praten. Het jongetje was helemaal enthousiast en zei tegen zijn vader dat hij ging schrijven over het leven van een bankstel. Zijn vader was benieuwd wat er zou komen want hij wist wat een levendige fantasie zijn zoontje had. Toen hij het verhaal te zien kreeg, was hij stomverbaasd, zo goed vond hij het. Het jongetje beschreef hoe zwaar het leven van een bankstel was, vooral als er dan weer zo’n tante met haar bunda grande, dikke achterwerk, zich op hem neer zag dalen. Dan kraakte hij van inspanning… Afijn, vader was heel tevreden over het verhaal. De volgende dag moesten alle kinderen hun verhaal in de klas voorlezen. Het jongetje had groot succes en de kinderen lachten zich een aap als de tias gingen zitten en de bank het zwaar te verduren kreeg. Met rood hoofd en verlegen las hij het verhaal uit. Hij was trots op zijn succes, maar toen gebeurde er iets vreemds, iets wat de vader van het jongetje nooit heeft kunnen begrijpen. De juffrouw vroeg aan de hele klas – “Então, que nota vale esta estória?”… “Nota dez!!” , was het antwoord van de klas. De juffrouw trok haar schouders wat omhoog en haar hoofd scheef en zei – “Eu acho que não… eu acho que é menos”. De kinderen riepen toen – “Nove!!” . Maar de juffrouw zei weer – “eu acho que vale menos…”. En zo ging dat getreiter door tot het jongetje een zes kreeg. Misselijk was het kind ervan geworden. Toen hij dit thuis vertelde, was zijn vader natuurlijk net zo verbouwereerd als het jongetje zelf, maar hij kon daar niks aan doen. Hij kon alleen maar zeggen – “Jongen, laat die juffrouw maar zeggen wat ze wil… van mij krijg jij een tien!!”. O zo!!

Vroeger ging het nieuws langzaam de wereld over via brieven en kranten. Wat was het vroeger geweldig wanneer er een brief of een pakket weekbladen overkwam uit Holland. Vandaag de dag gaat het nieuws zo snel de wereld rond dat Grootopa het idee heeft dat hij altijd achterloopt. We kunnen niet meer zonder tv, radio, internet, mail, Facebook, enz…

Ja, we leven nu 2016. Nog niet zo lang geleden schreven ze over deze jaren in de éénentwintigste eeuw alsof we in een soort sciencefictiontijd zouden leven, en inderdaad, wat betreft de nieuwe communicatiesystemen is dat ook zo. Dit hadden we twintig jaar geleden zelfs nog niet kunnen dromen. Deze nieuwe communicatiesystemen hebben iedereen geweldige voordelen gegeven. Onze eerste immigranten hier in de beginjaren negentienhonderd, kwamen vaak pas na een maand te weten dat er iemand van de familie in Nederland gestorven was, of andersom. Nu komt iedereen het te weten binnen een paar seconden! Maar het geeft ook zijn nadelen want iedereen kan nieuwtjes de wereld insturen. Eén gemene roddel kan binnen een paar seconden tientallen, honderden of duizenden mensen bereiken en het leven van een kind of een hele familie bederven of vernielen. De politici hebben het vooral zwaar te verduren, maar die hebben een huid als van een krokodil en kunnen overal tegen, maar de gewone mens niet.

Ja, denkt Grootopa, diegenen die graag nieuwtjes de wereld insturen, pas op met wat je zegt, want, wees daar zeker van, ééns komt jouw beurt!!

Niettegenstaande de zware tijd is Grootopa toch blij dat hij dit historische moment in Brazilië nog mag meemaken. Het land zal er absoluut sterker uitkomen als al dat tuig weggestemd wordt. De oude man lacht nu en je kan aan zijn versleten tanden precies zien waar hij altijd zijn pijpie vastklemt. Zijn tanden zijn daar zo versleten dat als hij een slok hete koffie neemt ze zeer doen. Even trekt hij een grimas van pijn.

Nu hij even die pijn in zijn tanden voelt, herinnert Grootopa zich een verhaal van het jochie uit Arapoti. Toen de emigranten net in Arapoti aankwamen in 1960, was er daar één vaste tandarts. Maar als je daar terechtkwam, leek het net of je in de kerkers van de inquisitie van de Middeleeuwen terechtgekomen was. Het was een houten hokje met een keiharde tandartsligstoel en een klein aanrecht waar al zijn martelgereedschap op lag. Boven de ligstoel hing een gevaarte waar de gevreesde boor aan vastzat. Die boor werd aangedreven net als een naaimachine die de tandarts zelf met zijn voeten peddelde. Het boortje werd dan droog je zere kies ingeboord… vreselijk was dat. Het hele hokje stonk naar verbrande horens, precies dezelfde geur als thuis wanneer de boeren de horens van de jonge kalveren afbranden of als er een horen van een wilde koe afgezaagd moest worden om ongelukken te voorkomen. Het boortje draaide droog! Af en toe spoot de arts dan wat water in je mond om te spoelen en dat mocht je in een pannetje uitspugen. Soms vergat de man in het juiste tempo te peddelen en dan draaide het boortje op te lage toeren en leek het net alsof hij tot je hersens door boorde. Bliksemflitsen zag je dan voor je ogen.

Gerootopa krijgt een rilling als hij zich dat weer indenkt. Trouwens, hij kan tot vandaag aan toe niet goed tegen het geluid van zo’n tandartsboortje.

Gelukkig kwam er rond de jaren 66 een nieuwe, jonge tandarts die een voor toen die tijd moderne installatie meebracht. Dat was een opluchting. Alle Hollanders gingen van toen af naar de nieuwe tandarts. Die tandarts heeft goeie zaken gedaan. Grootopa neemt aan, tenminste, als hij aan het verhaal van het jochie denkt, dat de tandarts zijn praktijk binnen de kortst mogelijke tijd heeft afbetaald. Het was wat!! Op school hielden de jongens zelfs weddenschappen van wie de meeste gaatjes had als hij bij de tandarts geweest was. Vijftien gaatjes hebben was niks!!! Zo gingen ze dus regelmatig naar de tandarts en werden de monden van de kleine immigranten gezond gehouden.

Op een dag moest het jochie ook weer eens naar de tandaarts. Hij was bezig met een behandeling van héél wat gaatjes dus moest hij zeker zes keer naar het dorp. Hij ging veelal te paard, maar die dag moest zijn vader naar de coöperatie dus kon hij meerijden. Vader liet hem uitstappen bij de praktijk om halfnegen en zou hem om halftwaalf weer op komen pakken. Hij zou om negen uur aan de beurt zijn. Er zaten nog twee mensen die voor hem aan de beurt zouden zijn en zo zat hij te wachten terwijl hij hoorde hoe binnen het zaaltje de boor met ijselijk gepiep zijn werk deed. Eindelijk was het zijn beurt, het was bijna elf uur. Hij stond op om het zaaltje binnen te gaan toen er plotseling een meisje opdook die de tandarts in zijn armen vloog. Hij herkende haar als de verloofde van de jonge dokter. De tandarts zei hem nog even te wachten, liet het meisje binnen en sloot zorgvuldig de deur. Potverdorie, dacht het jochie, ik hoop dat-ie daar gauw mee klaar is. Hij zat aanvankelijk te wachten op het geluid van de boor maar dat kwam niet. Hij hoorde wat geschuifel binnen en het meisje slaakte soms een zucht. Sodekraai, zij moet zeker een kies trekken, dacht het jochie. Hij spitste zijn oren. Even later hoorde hij naast het zuchten ook nog wat gesteun van de dokter. Het gaat daar niet gemakkelijk, dacht het jochie, en hij had medelijden met het meisje. Hij kon zich voorstellen hoe moeilijk zij het had want zijn eigen moeder had pas ook een kies moeten trekken en dat was me een operatie geweest. Tsjonge jonge, moeder had twee weken niet kunnen eten.
Weer hoorde hij gekreun en gezucht. Moederlief, wat een marteling, vond het jochie, en hij zou het liefst zijn oren dichtdoen. Plots stopte de blauwe pick-up van vader voor de deur. Het was kwart over elf. Met haastige stappen kwam hij binnen. – ”Ben jij nog niet aan de beurt geweest?” , vroeg vader met zijn luide stem.

 – “Nee, nog niet”, antwoordde het jochie, – “De tandarts is bezig met zijn meissie… het lijkt moeilijk te gaan”. Door de luide stem van de boer was het gestommel binnen gestopt en even later ging de deur open en kwam het meisje met verwarde haren en hoogrood gezicht de praktijkkamer uit. Ze liep het jochie en zijn vader snel voorbij naar buiten. Het jochie stak nog even groetend zijn hand op, maar zij keek niet eens naar hem… lucht was-ie voor haar. Vader keek even naar de dokter en vond dat-ie een beetje loom uit zijn ogen keek en zei toen in zijn Termei’s Portugees dat het nu te laat was en dat ze volgende week wel weer terug zouden komen. De jonge arts zei snel – “Está bem”, en stak zijn hand uit tot groet die de boer stevig vastpakte en hij liet hem voelen wat een Hollandse boerenhanddruk is.

Toen ze in de auto zaten zei het jochie tegen zijn vader dat dat meisje het wel moeilijk gehad heeft met het maken van die tand… Vader moest nu keihard lachen en zei – “M’n jongen, er is daarbinnen wel wat gemaakt, maar dat was geen tand”. Jarenlang heeft het jochie erover gedaan om te begrijpen wat zijn vader bedoelde.

Grootopa slurpt grijnzend zijn kom koffie leeg.


Geplaatst in De Regenboog: Januari 2016








GROOTOPA VERTELT:    Koninginnedag in Carambeí


door: Peter Bosch 


Grootopa leest in De Regenboog dat er Koninginnedag gevierd zal worden, het Oranjefeest. Opa´s pijp valt bijna uit zijn mond. Koninginnedag in Carambeí? Koninginnedag? Dat bestaat toch niet. Hij legt zijn pijp op de asbak en kijkt nog eens goed naar wat er precies staat in de krant. Oh, hij heeft zich vergist, het Oranjefeest wordt in Castrolanda gevierd.

In Carambeí wordt geen Oranjefeest gevierd en over de koningin en het koningshuis wordt niet veel gesproken. Waarom zouden ze?!

Toen in 1909 onze grootopa´s en -oma´s naar Brazilië trokken kwamen ze in Gonçalves Júnior terecht en de rest van het verhaal kennen jullie wel. Toen de situatie daar hopeloos werd, hoorde Grootopa van anderen dat de Nederlandse regering de mensen die in grote groepen uit Nederland vertrokken waren achter hun beloofde El Dorado aan, niet op hangende pootjes terug hoefden te komen. En net als de Zeeuwen een halve eeuw eerder in Espírito Santo, zijn de geronselde immigranten in Gonçalves Junior totaal aan hun lot overgelaten.

Ze voelden zich Nederlanders en vonden dat ze vanuit hun vaderland geholpen hadden moeten worden. Maar de hulp kwam niet, volgens hen had koningin Wilhelmina ze in de steek gelaten en dat terwijl ze toch zoveel naamgenoten onder de emigranten heeft. Dit is altijd tegen het zere been geweest van de allereerste pioniers.

Jaren later, in 1959, heeft prins Bernhard geprobeerd het nog een beetje goed te maken door de kolonie te bezoeken. Hij staat op een mooie grote foto in het boek Levensverhalen, uitgegeven ter ere van het 100-jarig bestaan van Carambeí, naast dominee Muller. Maar op die foto wordt de prins overschaduwd door de overheersende aanwezigheid van onze dominee, en in de tekst die onder de foto staat, wordt zijn naam niet eens genoemd. Zou dat een kleine wraakneming zijn? Grootopa grijnst.

Toen er een naam voor onze hoofdstraat moest komen, en er om ideeën gevraagd werd, kwamen natuurlijk namen naar voren als Julianalaan en Wilhelminastraat, maar er werd uiteindelijk toch maar gewoon gekozen voor Avenida dos Pioneiros.

In Castrolanda ligt het anders, daar wordt Oranjefeest gevierd. Grootopa gaat kijken en voelt zich best thuis tussen al die mooie kraampjes, de indrukwekkende molen en vooral het Boerenkoor. Dat vindt hij geweldig! Vooral als ze zingen: “Daar in dat kleine café aan de haven, daar telt je geld of wie je bent niet meer mee”. En als ze dan zingen: “De wereldproblemen opgelost tussen twee glazen bier”. Prachtig! En de rest van de middag loopt Grootopa de melodie te neuriën.

Maar toch…! Opa loopt na te denken, waarom vieren ze in Castrolanda eigenlijk dit feest? Hij komt tot de volgende conclusie: er is tegen hen, net als tegen alle immigranten die na de Tweede Wereldoorlog in Carambeí gekomen zijn, en ook in Castrolanda en Arapoti, nooit zoiets gezegd als “…op hangende pootjes terugkomen”. Nee, zij kwamen in heel andere omstandigheden naar Brazilië. Zij kwamen in georganiseerde groepen, mensen die precies wisten wat ze kwamen doen en wat ze hier te wachten stond. Er was in Carambeí al een hele Nederlandse gemeenschap, met kerk, Nederlandse dominee en leraar en een coöperatie waar ze zo mee verder konden. De hele basisstructuur was aanwezig en ze konden “moeiteloos” beginnen met boeren. Ik zet moeiteloos even tussen aanhalingstekens want, natuurlijk, ook deze immigranten hebben heel hard moeten werken en veel tegenslagen moeten incasseren, toch was het niet te vergelijken met wat onze allereerste pioniers mee hebben moeten maken.

De Hollanders in Carambeí hadden in de jaren veertig het respect van de Braziliaanse buren allang verworven. Eerlijke, hardwerkende mensen, volgens de Brazilianen. Een bezoeker uit Nederland schreef aan een vriend: “In Carambeí vind je nog het soort mensen die je vandaag de dag alleen nog maar in boeken terugvindt”.

De grote inbreng van de nieuwkomers was toen vooral het garanderen dat de Nederlandse cultuur nog jarenlang gehandhaafd zou blijven; want als ze niet gekomen waren, was de jeugd waarschijnlijk al veel eerder met Braziliaanse jongens en meisjes gaan trouwen, verder brachten ze nieuwe technologie op gebied van veeteelt en akkerbouw mee. De lijdensweg van de allereersten heeft niemand meer hoeven te gaan. Ze kwamen en konden zo meespelen met Carambeí.

Ja, de coöperatie stond klaar voor de nieuwe immigranten. In 1925 gesticht door een paar families, in de beginjaren dertig praktisch failliet, als toen dominee Muller er niet geweest zou zijn… Hij is de foto in het boek dubbel en dwars waard, vindt Grootopa.

In de beginjaren van 1940 toen er weer wat schot in de coöperatie kwam, moesten de nieuwe leden er heel wat voor over hebben om lid te worden. Grootopa herinnert zich nog dat een jonge boer even vijf van zijn beste vaarzen moest verkopen om lid te kunnen worden. Dat betekende 30% van zijn hele veestapel!

Zo loopt Grootopa voor zich uit te mijmeren en kan niet echt genieten van het feest. Hij moet denken aan het kerkhof in Gonçalves Júnior en aan al die mensen die daar liggen in naamloze graven. Mensen die hierheen gelokt zijn door slimme, bedrieglijke propaganda. Grootopa bijt op de steel van zijn pijp, staat stil en staart voor zich uit zonder iets te zien. Mensen die hier honderd jaar geleden neergezet zijn midden in het bos en ‘je komt maar terecht’. Ze hebben gezwoegd, geleden en gehuild… en nergens kwam hulp vandaan. Ze waren totaal aan hun lot overgelaten.

Het is ze achteraf gelukt om hier een nieuw leven op te bouwen, en hun nageslacht leeft nu eigenlijk in het paradijs dat toen aan hen beloofd is. Maar wat is de prijs geweest? Deze geschiedenis van bedrog en teleurstelling mag nooit vergeten worden.

Grootopa kijkt omhoog en dan gaat hem opeens een licht op. Is het wel eerlijk dat zij toen zo kwaad zijn geweest op de koningin? En dat hij het zelf eigenlijk nog is. Wat heeft de koningin toen ook alweer gezegd: “Als jullie achter dat paradijs aan gaan, hoeven jullie niet op hangende pootjes terug te komen”. Ja, denkt Opa, eigenlijk heeft zij ons alleen maar gewaarschuwd. Niemand van de regering heeft ons gevraagd of gestimuleerd te emigreren. Nee, wij gingen achter een valse droom aan en hebben niet naar de waarschuwingen geluisterd. Het is juist de Braziliaanse regering geweest die haar beloftes niet is nagekomen. De Braziliaanse regering hoort eigenlijk haar verontschuldiging aan te bieden aan alle bedrogen immigranten van toen. Nederlanders, Duitsers, Zwitsers, Italianen, allemaal mensen die ze op een handige manier naar Brazilië gelokt hebben met het doel om het volk te “witten”, nadat de slavernij is afgeschaft.

Opa voelt zich helemaal licht worden na deze conclusie. Hij hoort opeens de mooie Hollandse muziek weer uit het draaiorgel. Hij ziet de oranje wimpels in de wind wapperen en hij voelt zich weer blij. Het is niet ons koningshuis waar hij teleurgesteld over moet zijn… gelukkig niet. Nu vindt Opa het jammer dat de naam van prins Bernhard niet vereeuwigd is in het boek. Hij vindt zelfs dat Carambeí ook eens moet gaan nadenken over het herdenken van dit feest… we hebben er nu een prachtige gelegenheid voor. En het houdt de Hollandse cultuur hoog. Verlicht en blij loopt Grootopa verder tussen de feestvierende mensen, mee neuriënd met de muziek van het Boerenkoor.


Geplaatst in De Regenboog: Mei 2011


Er was eens, lang geleden, zo lang geleden dat nog maar weinig mensen het zich kunnen herinneren, een land waar alles op rolletjes liep en de mensen gelukkig waren. Liefdevolle relaties, zonder zorgen, zonder verdriet, zonder pijn, zonder honger. Nou ja, niet helemaal zonder pijn en verdriet of zorgen, het was het paradijs niet, maar toch, een land waar iedereen wel zou willen wonen. Het was er goed, maar niet perfect. Een wereld zonder een beetje wrijving, een stevige gezellige discussie af en toe of een probleempje hier en daar heeft geen uitdagingen. Maar niets waar men niet mee om kon gaan. Weinig stress, geen onnodige bemoeizucht, achterdocht, jaloezie of afgunst, geen roddel, geen rijken of armen, niemand had te veel en niemand had te weinig, er werden geen mensen genegeerd, er werd op niemand neergekeken, kortom, bijna ideaal. Helaas is ideaal een toestand die niet lang houdt en ook in dit geval kwamen er barstjes in het geluk.

Een land waar alles al geregeld is en op rolletjes loopt, waar de mensen allemaal lief voor elkaar zijn, verschillen afwezig zijn, kortom, een utopie, is… zo saai. Waar geen problemen zijn gaan mensen ze maken en waar alles gelijk is, gaan mensen de verschillen zoeken. We zijn ook niet allemaal gelijk, de een heeft nu eenmaal meer inzicht, meer energie, een grotere intelligentie of is uitgesproken handig en dat wordt ingezet op het werk, in het gezin en in de maatschappij. Langzaam maar zeker slopen de verschillen erin, verschillen in geleverd werk, in inkomsten, in bezit en tenslotte in sociale status. Die inkomsten, bezit en sociale status werden van een gevolg van een aantal factoren, een doel op zich. En aangezien het doel de middelen heiligt, kwam daar een hoop ellende uit voort: liegen, bedriegen, diefstal en zelfs moord. Het leven werd daarmee een stuk minder leuk.
Met die gelijkheid was dus het nodige mis. Bij optimale gelijkheid is er geen lol aan een sportwedstrijd, om maar eens een voorbeeld te noemen. Verder komen discussies niet van de grond als alles gezapig zijn gangetje gaat. Een woordenwisseling waarin niemand zich beledigd voelt na afloop omdat er verbaal gehakt is gemaakt van zijn standpunt is natuurlijk geen lekker stevige discussie, dat heeft meer van geouwehoer. Omdat een stimulerende discussie zijn voordelen heeft en er vooral veel geleerd wordt van een potje bekvechten begonnen de discussies aan intensiteit en scherpte te winnen en vielen er allengs meer spaanders en werden er slachtoffers gemaakt. Tja, ook hier sloeg de balans door naar de andere kant. Het is interessant om een politieke of religieuze discussie te volgen. Dat geeft een mooi beeld van hoe een discussie kan ontaarden in verbaal moddergooien waarbij het beledigen van de tegenpartij de centrale plaats heeft ingenomen, het geeft een boeiende kijk op de menselijke natuur. Van respect voor elkaar ontbreekt elk spoor.

Het leven van toen veranderde langzaam maar zeker. De wereld werd dynamischer, interessanter en uitdagender. Maar helaas ook liefdelozer: afgunst, trots, arrogantie en roddel, na-ijver, verregaande ambitie, vijandschap, geweld en misdaad namen toe. Het een gaat samen op met het ander. Ambitie brengt de mens verder, maar kan de grens van medemenselijkheid vertrappen, en doet dat meestal ook.
Teleurstelling, frustratie, stress, opgekropte woede, gebrek aan inlevingsvermogen, gevoelens van niet-geliefd zijn, ze horen er allemaal bij in dit leven van nu. Het kan anders, we weten het en we hebben er heimwee naar. Het was het paradijs niet, zoals ik al zei, want daar is het nog te vroeg voor. Maar dat land uit het begin van deze tekst, een land waarin naar elkaar wordt omgezien, iedereen genoeg heeft en mensen van elkaar houden, dat zouden we allemaal wel willen.

Het is bijna kerst en de essentie van kerst is voor mij de viering van de geboorte van mijn Heiland. Hij heeft ons laten zien met Zijn leven dat mensen en relaties belangrijk zijn. We vergeten dat zo vaak, ik weet het, de strijd om het bestaan is hard en we willen dat nog weleens afreageren op onze naasten. Maar, laten we met kerst de wereld een beetje mooier kleuren, ik weet dat het kan. En ik heb het niet over de versieringen die overal aangebracht worden, maar over liefdevolle blijdschap die we uit kunnen stralen. Laat Jezus’ leer deze kerst uw leidraad wezen en laten we iets doen met het verlangen naar dat fantasieland van weleer. Als we willen, kunnen we een stukje hemel op aarde creëren. En wie weet kunnen we het opbrengen om kerst door te laten klinken in de rest van het jaar.

Fijne kerstdagen en een gezegend nieuwjaar gewenst,
Tineke Voorsluys

Is geluk een kwestie van herinneren?

Is geluk een kwestie van herinneren?


Renate Stapelbroek


Is geluk een kwestie van herinneren? Zo luidde de titel van mijn lezing die ik op 5 oktober hield in het Katholiek Documentatie Centrum (KDC) aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Herinnering is een kernbegrip in het promotieonderzoek dat ik een paar maanden geleden ben gestart onder begeleiding van Hans Krabbendam (KDC, Radboud Universiteit) en Arnoud-Jan Bijsterveld (Tilburg University). De werktitel is: Retour Nederland – Brazilië. De vorming van een transnationale herinneringscultuur door Nederlandse transmigranten in en uit Brazilië (1948 – 2018).

Ik gebruik het begrip transmigranten, omdat het gaat om personen die over een sociaal netwerk beschikken dat zowel Nederland als Brazilië beslaat. Met andere woorden hun relaties – economisch, familiair, organisatorisch, politiek, religieus en sociaal – overschrijden nationale grenzen. Herinneringscultuur betreft de vraag naar de omgang met ons verleden: Wat blijven we ons herinneren en hoe doen we dat?

De kiem voor deze studie ligt in de herinnering die mijn vader met mij deelde toen ik nog kind was: het afscheid in 1949 tussen zijn vader Toon en ome Jan, kort voordat de laatste met zijn gezin naar Brazilië vertrok. Geleidelijk leerde ik het verhaal achter deze emigratie kennen, een tijd waaraan mijn oudtante Rika liever niet werd herinnerd. Kortom, over herinneringen en emigratie en de betekenissen ervan voor emigranten en hun nakomelingen, daarover gaat mijn proefschrift.


“Dit is onze nieuwe aanwinst die geluk moet brengen.” (Collectie Renate Stapelbroek)


Toen het KDC mij vroeg om de lezing voor de workshop te plaatsen in het kader van de Maand van de Geschiedenis, heb ik een aantal bronnen doorgelicht op het centrale thema van dit jaar: geluk. Het resultaat is een foto die Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck omstreeks 1953 vanuit Brazilië naar haar jongste zus in Nederland stuurde. Op de achterzijde heeft echtgenoot Kees geschreven: “Dit is onze nieuwe aanwinst die geluk moet brengen.” Waarschijnlijk hadden Kees en zijn compagnon Leo Philipsen (derde van links op de foto) dit vervoermiddel hard nodig om hun plannen voor een boerderij met 10.000 legkippen, waarvan de eieren zouden worden afgezet in de stad São Paulo, te laten slagen.

Over geluk gesproken … als we in de catalogus van het KDC zoeken op de trefwoorden ‘geluk’ en ‘emigratie’ komen we uit bij de Portugese vertaling van het boek Holambra, dat in 2016 verscheen van de hand van Mari Smits. In de eerste zin op de achterkant van de Nederlandstalige uitgave wordt een relatie verondersteld tussen herinnering en geluk: “In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog waren de herinnering aan de verschrikkingen van de oorlog en de crisisjaren voor veel Nederlanders motieven om ons land te verlaten en elders hun geluk te beproeven.”


Historische context


Brazilië en Nederland hebben sinds de zeventiende eeuw een gezamenlijke geschiedenis. Mijn promotieonderzoek is echter gericht op de naoorlogse periode van de zes grootste Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië, te weten Carambeí (1911), Holambra (1948), Não-Me-Toque (1949), Castrolanda (1951), Arapoti (1960) en Campos de Holambra (1960). Met uitzondering van Carambeí en Não-Me-Toque zijn deze landbouwkoloniën opgericht met steun van de Nederlandse overheid.

Slechte herinneringen aan de oorlog en aan de voorafgaande crisisjaren, maar ook de gebrekkige economische omstandigheden erna, angst voor het communisme en voor overbevolking, en het gebrek aan grond voor jonge boerenzonen vormden tussen 1945 en 1967 de aanleiding tot een overheidsbeleid waarbij ongeveer een half miljoen Nederlanders werd aangemoedigd om elders een nieuw bestaan op te bouwen. Canada stond als bestemming bovenaan, gevolgd door Australië, de Verenigde Staten, Nieuw-Zeeland en de minder traditionele immigratielanden Zuid-Afrika en Brazilië. Relatief weinig Nederlanders emigreerden naar Brazilië. Tot 1964 ging het om nog geen vijfduizend personen. De gemeenschap in Não-Me-Toque, in 1949 ontstaan op initiatief van enkele Nederlandse fransciscanen (O.F.M.), groeide echter onverwacht snel door de komst van emigranten die uit onvrede met de gang van zaken wegtrokken uit de kolonie Holambra. De kolonie Carambeí was al in 1911 ontstaan als gevolg van een spontane groepsvestiging van enkele families uit Zuid-Holland. Deze zes Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië voelen zich onderling verbonden, hetgeen onder meer tot uitdrukking komt in het traditioneel jaarlijkse sportevenement Zeskamp, dat in 2018 voor de 40ste keer zal plaatsvinden.


Elk van de groepsvestigingen heeft haar eigen ontwikkeling doorgemaakt, maar men kan in het algemeen zeggen dat na moeizame beginjaren het gros van de pioniers erin is geslaagd een nieuw bestaan op te bouwen. Emigratie heeft altijd in zekere mate retouremigratie tot gevolg, zo ook in de genoemde koloniën. Vanaf de start zijn de Nederlandse migranten niet alleen economisch, maar ook in sociaal opzicht sterk op elkaar aangewezen geweest. Dit blijkt onder meer uit de vele onderlinge verwantschapsrelaties waarbij men geleidelijk – in de katholieke koloniën eerder dan in de protestantse – ook buiten de groep huwde. Hoewel in de loop der jaren de integratie in de Braziliaanse samenleving is toegenomen, zijn er in de sociaal-culturele ontwikkeling duidelijk verschillen waarneembaar tussen de katholieke en protestantse groepsvestigingen. Zo steunen de drie gereformeerde koloniën relatief sterk op drie pijlers: coöperatie, kerk en school. Het grootste deel van het economische en het sociaal-culturele leven werd en wordt hier georganiseerd vanuit coöperaties respectievelijk eigen verenigingen. De verenigingen, waaronder specifiek voor de jeugd, ouderen en vrouwen, zijn vrijwel altijd direct of indirect gelieerd aan de kerk en draaien op vrijwillige inzet van hun leden. In de kerk, behorende tot de Igrejas Evangélicas Reformadas no Brasil (IER Brasil), worden naast Braziliaanse dominees ook predikanten uit Nederland beroepen. Daarbij vinden er, zij het minder dan in het Braziliaans-Portugees, nog altijd Nederlandstalige diensten plaats. In de katholieke koloniën daarentegen deelt al lange tijd een minderheid van vooral ouderen de kerkbanken met Braziliaanse geloofsgenoten.


Jan Derks van Museu Histórico e Cultural de Holambra (midden) in gesprek met de andere deelnemers aan de KDC-workshop. Vooraan derde en vierde van rechts: Corrie van Lohuizen van Santen uit Castrolanda en Ton Roos (Foto KDC: Paul Koopman)


Herinnering is emotie


Emigreren is een aangrijpende en ingrijpende gebeurtenis in een mensenleven. Herinneringen aan de emigratie gaan daarom vaak gepaard met heftige emoties; met gevoelens van geluk, heimwee, schaamte, schuld, spijt, verdriet, vreugde en woede, maar ook opluchting en trots wanneer men erin slaagt elders een nieuw bestaan op te bouwen. Dit geldt evenzeer voor de zogeheten retouremigranten die om uiteenlopende redenen naar het vaderland terugkeren om daar opnieuw te beginnen.

Herinneren is een dynamisch, selectief proces van vasthouden en vergeten, erover praten en zwijgen. Herinneringen ‘leven’ zolang ze worden gedeeld tussen mensen. Herinneren is daardoor ook een sociaal proces. Zowel emigranten als retouremigranten dragen herinneringen aan het land van herkomst met zich mee en doen nieuwe ervaringen op in het land van (her)vestiging. Ze delen deze met hun kinderen en kleinkinderen door erover te vertellen, hetgeen we communicatieve herinneringen noemen. Daarnaast creëren ze dragers en activiteiten om te voorkomen dat herinneringen aan hun gezamenlijke verleden verloren gaan voor toekomstige generaties. Dit zijn zogeheten culturele herinneringen. Een voorbeeld hiervan is het standbeeld van een boerenechtpaar in de kolonie Não-Me-Toque, geplaatst in 2011 ter gelegenheid van de viering 100 jaar Nederlanders in Brazilië (Ano Holanda no Brasil). Een ander voorbeeld is ‘De Immigrant’ in Castrolanda, de Hollandse molen gebouwd als eerbetoon aan de immigranten en feestelijk geopend bij het vijftigjarig bestaan van de kolonie in 2001. Maar ook de traditionele Zeskamp kan men beschouwen als een activiteit waarbij de herinnering aan de Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië wordt gecultiveerd.

Op deze wijzen overschrijden herinneringen nationale grenzen en zijn daarmee transnationaal van aard. Herinneringen bepalen onze handelingen en deze beïnvloeden op hun beurt onze identiteit. Daarom, zodat zij de herkomst van hun voorouders niet vergeten, volgen achterkleinkinderen van Nederlandse pioniers in de drie protestant-christelijke koloniën tot op de dag van vandaag les in de Nederlandse taal en cultuur. Tegelijkertijd integreren deze kinderen, mede door het reguliere onderwijs, in de Braziliaanse samenleving en ontwikkelen aldus een transnationale identiteit. Dit geldt evenzo voor hun leeftijdgenoten in de drie katholieke koloniën van wie overigens de meerderheid niet of nauwelijks de moedertaal van hun Nederlandse (over)grootouders beheerst.

Het cultiveren van herinneringen aan de emigratie is geen exclusief Nederlands verschijnsel. Andere migrantengemeenschappen in Brazilië en elders in de wereld (denk ook aan immigrantengroepen in Nederland) geven eveneens collectief uiting aan hun gezamenlijke verleden, al dan niet vanuit hun religieuze achtergrond. Herinneringen veroorzaken echter binnen een familie, een lokale gemeenschap, tussen generaties, maar ook op landelijk en internationaal niveau vrijwel altijd meningsverschillen over hoe men dat verleden dient te herdenken. Dit blijkt bijvoorbeeld uit gesprekken met verschillende generaties over de inrichting van het lokale museum. Vaak zijn deze opgericht door de oudere, inmiddels gepensioneerde emigranten, mannen en vrouwen die zich geroepen voelen om vooral het verhaal over de beginjaren van de kolonie vast te leggen. Hun nakomelingen, geboren en getogen in Brazilië, reflecteren echter vanuit een ander tijdsperspectief op de lokale geschiedenis.

Nogmaals, onze identiteit wordt beïnvloed door de manier waarop we omgaan met herinneringen. Dit geldt niet alleen voor ons persoonlijk, als individu, maar evengoed voor groepen en landen. In dat geval spreken we over de collectieve identiteit ofwel het collectieve geheugen van bijvoorbeeld een stad of land, een migrantengroep of geloofsgemeenschap. In het onderhavige onderzoek maakt het gereformeerde geheugen respectievelijk het katholieke geheugen deel uit van de collectieve herinneringen die de Nederlandse migranten binnen de zes koloniën onderling verbindt.

 Prent geschonken door de Noord-Brabantse Christelijke Boerenbond aan de emigranten ‘ter herinnering aan de  geboortegrond en al het goed wat hun dierbaar was’.  (Collectie Katholiek Documentatie Centrum) De prent is ook te zien in het museum van de Associação Pro Preservação da História e Cultura da Fazenda das Posses in Campos de Holambra. 




Kort samengevat onderzoek ik aan de hand van de casus ‘Retour Nederland-Brazilië’ de omgang van Nederlandse transmigranten in en uit Brazilië met hun geschiedenis gedurende de afgelopen 70 jaren. Dit doe ik vanuit een narratief perspectief, dat wil zeggen ik beschouw het proces van herinneren als het vertellen van persoonlijke verhalen. Door middel van oral history interviews, participerende observatie en archiefonderzoek ga ik op zoek naar gedocumenteerde en nog niet gedocumenteerde herinneringen om deze vervolgens te beschrijven, vergelijken, contextualiseren, analyseren en verklaren. Ter illustratie: Voor het archiefonderzoek in het Katholiek Documentatie Centrum put ik onder meer uit De Emigrant, een tweewekelijkse periodiek van de Katholieke Centrale Emigratie-Stichting, uit stukken van de Katholieke Vereniging van ouders en familieleden van emigranten, uit het archief van de Noord-Brabantse Christelijke Boerenbond en andere katholieke standsorganisaties.

Het totaal aan bevindingen vergelijk ik op basis van literatuurstudie naar herinneringsculturen van andere migrantengroepen. Daarmee verwacht ik inzicht te bieden in de totstandkoming van een transnationale herinneringscultuur respectievelijk transnationale identiteit. In dit verband denk ik eveneens uitspraken te kunnen doen over de impact van geloofsbeleving alsook over de overeenkomsten en verschillen tussen het gereformeerde geheugen en het katholieke geheugen in de betreffende koloniën. Uiteindelijk beoogt het proefschrift een bijdrage te leveren aan het debat over natievorming en identiteit en een leemte op te vullen in de studie naar Nederlandse (retour)emigratie. Tegelijkertijd is de verwachting dat dit onderzoek bij de betrokkenen in Brazilië én Nederland ruimte biedt voor gemeenschapszin en overdracht van cultureel erfgoed aan toekomstige generaties.


En geluk? Is dat een kwestie van herinneren?


Volgens psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman is de vraag ‘hoe gelukkig ben je?’ doorgaans niet onmiddellijk te beantwoorden. Daarvoor graven we eerst in ons geheugen. Het antwoord dat we vervolgens geven is de uitkomst van een optelsom van herinneringen aan positieve en negatieve ervaringen. Herinneringen aan recent opgedane ervaringen wegen daarbij het zwaarst. Herinneringen zijn, aldus Kahneman, sterk bepalend voor ons geluksgevoel. Misschien verklaart dit de aanwezigheid van souvenirwinkels in toeristische trekpleisters waar men bezoekers graag een geschenk tot aandenken verkoopt?



SOUVENIRBRASIL sempre boas lembranças! Altijd goede herinneringen!

(Collectie Renate Stapelbroek)




Renate Stapelbroek komt graag in contact met mensen die tastbare herinneringen aan de naoorlogse emigratie naar Brazilië of aan de retouremigratie naar Nederland bewaren en die bereid zijn deze te delen ten behoeve van haar onderzoek. Daarbij kunt u denken aan brieven, fotoboeken, memoires, bidprentjes en andere bronnen die een persoonlijk verhaal over de (retour)emigratie bevatten. U kunt rekenen op een zorgvuldige omgang met de privacy.

E-mail: of



Geraadpleegde bronnen


Jan Assmann, ‘Communicative and Cultural Memory’ in: Astrid Erll en Ansgar Nünning (red.), Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook (Berlijn / New York: de Gruyter, 2008).


Willem Frijhoff, Religie en de mist van de geschiedenis. Hoe behoefte aan herinnering onze cultuur transformeert (Nijmegen: Radboud Universiteit Nijmegen, 2010).


Herman Pijffers, Het Katholieken Boek (Zwolle: Waanders, 2006).


Mari Smits, Holambra. De moeizame beginjaren van een stukje Nederland in Brazilië (Nijmegen: Uitgeverij Valkhof Pers, 2016).


Renate Stapelbroek, Themagids “Zeskamp”. Lokale bronnen met betrekking tot zes Nederlandse groepsvestigingen in Brazilië in de periode (1900) 1948-2016 (Leiden / Carambeí: Centre for Global Heritage and Development / Associação Cultural Brasil-Holanda, 2016).


Angelique Tinga, Herinneringen hebben meer impact op geluk dan ervaringen. Geraadpleegd op 1 september 2017, van


De tekst van deze lezing is eveneens gepubliceerd in Impressie, de digitale nieuwsbrief van het KDC; zie


Vivendo de Sonhos

Vivendo de sonhos

Brian Baldrati/Divulgação


Viajar sempre foi uma paixão de Brian Baldrati, 27 anos. Ele gostava tanto disso que, em 2012, resolveu fazer um mochilão pelo sudeste asiático. Na mala, levou só algumas roupas e uma câmera fotográfica. “Não tinha planejamento nenhum, comecei a tirar fotos. Eu tinha uma conta pequena no Instagram e as pessoas começaram a elogiar minhas fotos. A fotografia então passou a ser uma motivação para as viagens”, relembra. Na época, Brian estudava psicologia e nem passava pela cabeça dele fazer daquilo uma profissão. “Eu fui me apaixonando cada vez mais e, quando me formei, decidi que não atuaria na área e que me dedicaria à fotografia”, conta. Apesar da decisão, ele demorou a perceber que seria possível ganhar dinheiro com aquilo. Só quando começaram as primeiras propostas de viagens patrocinadas é que ele notou que essa possibilidade era real.


“No começo foi bem difícil. Para me sustentar, usava não só o que ganhava com as imagens, como também alugava meu apartamento enquanto estava fora e cheguei a ser motorista da Uber”, lembra ele. Hoje o sustento vem só da fotografia, por meio de patrocínio de empresas, como hotéis e negócios do setor automotivo. A conta dele no Instagram (@isthisreal) tem mais de 90 mil seguidores e ele viajou por mais de 50 países, sendo que alguns dos roteiros, como África do Sul, Marrocos e Índia, foram patrocinados. E Brian não se arrepende das escolhas que fez. “Passo pouco tempo em casa. Se eu fiquei três semanas em no meu apartamento nos últimos três meses, foi muito. Também não tenho salário fixo. Mas a liberdade que a fotografia me dá é muito boa. Não tenho rotina”, diz. Para chegar a esse ponto, ele ressalta a importância de buscar conhecimento. “Tudo aconteceu muito rápido, mas dependeu de muita dedicação. Estudei e estudo bastante, fiz curso, procuro referências. Sonho alto e faço de tudo para que minhas metas se realizem”, conclui.